Powyższe oznacza, że konsument w każdym przypadku może domagać się zwrotu spłaconych rat, ale jednocześnie bank może domagać się zwrotu wypłaconego kapitału. Uchwała przesądza, że bieg terminu przedawnienia roszczenia banku o zwrot kapitału nie rozpoczął się z chwilą jego wypłaty, ale rozpoczyna się z chwilą, gdy umowa stała się trwale bezskuteczna. Uzasadnienie uchwały nie jest jeszcze dostępne, ale można zakładać, że trwała bezskuteczność umowy powstaje z chwilą uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego jej nieważność. Dopóki bowiem taki wyrok nie zapadnie konsument może zgodzić się na związanie niedozwolonym postanowieniem, bądź też na utrzymanie umowy bez takiego postanowienia, o ile jest to możliwe, tzn. w świetle prawa taka „okrojona” umowa może istnieć. Powyższe należy odczytywać także w kontekście wyroku TSUE z 29 kwietnia 2021 r., w którym Trybunał orzekł m.in., że konsument powinien być odpowiednio poinformowany o konsekwencjach unieważnienia umowy – w domyśle rozważyć, czy lepszym rozwiązaniem nie będzie utrzymanie jej w mocy. Tym samym jeszcze w trakcie procesu, konsument – po „kontradyktoryjnej debacie”, jak to ujął Trybunał (czyli przedstawieniu stanowisk przez obie strony procesu) – może dojść do wniosku, że korzystniejsze będzie dla niego utrzymanie umowy zamiast jej upadku w całości i np. zmienić swoje żądanie stwierdzenia nieważności na „odfrankowienie”.

Stanowisko Sądu Najwyższego zdaje się pozbawiać nadziei na domy i mieszkania „w prezencie” od banków, która to sytuacja miałaby miejsce w przypadku zobowiązania banków do zwrotu spłaconych rat i jednocześnie przedawnienia roszczeń banków o zwrot wypłaconego kapitału. Nawet jednak gdyby Sąd Najwyższy stwierdził inaczej, to należy mieć na uwadze art. 117¹ Kodeksu cywilnego, który stanowi, że sądy mogą nie uwzględniać upływu terminu przedawnienia roszczeń wobec konsumentów, o ile wymagają tego względy słuszności. Z uwagi na omawianą uchwałę Sądu Najwyższego rozważanie, czy słuszne byłoby pominięcie przedawnienia i tym samym odstąpienie od nadmiernego „karania” banków utratą wypłaconego kapitału, nie powinno zatem zaprzątać sędziowskich głów przy orzekaniu o obowiązku zwrotu otrzymanego kapitału. Uprawnienie banków do otrzymania zwrotu wypłaconego kapitału zdaniem Sądu Najwyższego co do zasady nie przedawniło się. Tym samym żądając stwierdzenia nieważności umowy kredytu należy liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu.

Do ostatecznego rozstrzygnięcia pozostaje jeszcze kwestia „wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z kapitału”, czy też „zwrotu kosztów związanych z udzieleniem kredytu”. Odpowiedź na pytanie, czy takie wynagrodzenie lub zwrot kosztów należy się bankom poznamy być może już 11 maja 2021 r., gdy uchwałę m.in. w tej sprawie ma podjąć Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej.

TSUE orzeka o wykładni prawa Unii Europejskiej. Z tego względu nie jest zaskoczeniem, że Trybunał uchylił się od odpowiedzi na pytania, które nie dotyczą prawa UE, tylko prawa krajowego. Dyrektywa 93/13/EWG, która stanowiła podstawę wprowadzenia do prawa polskiego art. 385¹ – 385³ Kodeksu cywilnego (przepisów będących jedną z podstaw podważania skuteczności umów „frankowych”), nie reguluje bowiem skutków stwierdzenia nieważności umowy, w tym kwestii przedawnienia roszczeń z tym związanych. Te kwestie leżą w gestii prawa wewnętrznego państwa członkowskiego UE i jego sądów krajowych. Trybunał zwrócił natomiast uwagę na konieczność obiektywnej oceny skutków stwierdzenia nieważności umowy, tzn. wyważenia interesów stron, a nie uzależniania wyroku od oczekiwania jednej strony (konsumenta), oraz na konieczność odpowiedniego poinformowania konsumenta o skutkach stwierdzenia nieważności umowy w całości.

Trybunał potwierdził to, co już było wiadome, tzn. że umowa może zostać uznana za nieważną, o ile nie może istnieć bez niedozwolonych postanowień (nie da się jej odczytać lub wykonać), ale stwierdzenie nieważności nie jest celem Dyrektywy samym w sobie. Celem tym jest przywrócenie równowagi pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem. Przywrócenie tej równowagi następuje poprzez wyeliminowanie niedozwolonych postanowień. Wspomniana eliminacja może dotyczyć części postanowienia, o ile przywróci to oczekiwaną równowagę. W sprawie, której dotyczy wyrok TSUE, chodzi o umowę zawartą przez nieistniejący już GE Money Bank, który został przejęty przez bank BPH. W umowie GE kurs CHF określany był jako średni kurs NBP plus lub minus marża (w zależności od tego, czy chodzi o kupno, czy sprzedaż). Marża nie była określona w umowie, a zatem formalnie pozwalała na dowolność określania kursu CHF przez bank. Dowolność ta stanowi podstawę do uznania postanowienia za niedozwolone. Wykreślenie słowa „marża” powoduje, że pozostaje sam kurs średni NBP, który jest niezależny od banku i tym samym dowolność po stronie banku zostaje wyeliminowana. Pytanie sądu polskiego dotyczyło tego, czy takie wykreślenie jest dozwolone i „załatwia sprawę” w myśl ww. Dyrektywy. Trybunał nie dał wprost odpowiedzi na to pytanie. Z jednej strony stwierdził, że dopuszczalne jest usunięcie tylko nieuczciwego elementu warunku umowy, zastrzegając jednocześnie, że po pierwsze zniechęcający cel Dyrektywy musi być zrealizowany, a po drugie usuwany element musi stanowić odrębne zobowiązanie umowne. Ponadto Trybunał wskazał, że usunięcie nieuczciwego elementu warunku umowy nie może prowadzić do zmiany jego istoty.

Biorąc powyższe pod uwagę przed Sądem Okręgowym w Gdańsku stoi wyzwanie rozważenia wszystkich okoliczności i przesłanek wskazanych przez TSUE. Trudno przewidywać, co orzeknie sąd, wydaje się jednak, że samo wykreślenie słowa „marża” może okazać się niewystarczające i za niedozwolone uznane powinno zostać całe postanowienie, pozostawiając po sobie lukę w umowie odnośnie stosowanych kursów, a w konsekwencji prowadząc do stwierdzenia nieważności umowy. Słowo „marża” nie jest bowiem odrębnym zobowiązaniem umownym, a jego wykreślenie zmienia istotę spornej klauzuli – przekształca ją z zapewniającej dowolność działania banku w klauzulę odsyłającą do obiektywnego kursu NBP. Poza tym wykreślenie „marży” w praktyce sprowadza się do jej określenia na poziomie „0”, a taka ingerencja w treść umowy nie jest możliwa (sąd nie może wg swojego uznania modyfikować treści niedozwolonych postanowień). Na koniec należy zauważyć, że utrzymanie umowy jedynie z wykreśloną „marżą” nie ma żadnego skutku zniechęcającego do stosowania takich postanowień, albowiem co najwyżej po latach sporów i interwencji sądu przedsiębiorca straci jedynie „spread”. Tym samym stosując arbitralne marże niewiele ryzykuje w myśl zasady: „warto zaryzykować – najwyżej będzie tak, jak powinno być od początku”.

Mec. Aleksander Śmidowicz wygłosi podczas konferencji wykład pt.: „Dobre obyczaje. Klauzula generalna wpływająca istotnie na ocenę postępowania instytucji finansowej”.

Dobre obyczaje to pojęcie istniejące od dawna w systemie prawa i pozwalające na uwzględnianie przy jego stosowaniu norm pozaprawnych, takich jak normy moralne. W wielu przypadkach odpowiedzialność przedsiębiorcy zależy od tego, czy jego postępowanie było zgodne z dobrymi obyczajami, czy też nie. Dzieje się tak w odniesieniu do nieuczciwych praktyk rynkowych, niedozwolonych postanowień umownych, czynów nieuczciwej konkurencji, czy praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.

Ochrona konsumenta, w tym klienta detalicznego korzystającego z usług maklerskich, sprowadza się w istocie do niwelowania dysproporcji pomiędzy silniejszym przedsiębiorcą a słabszym konsumentem. Ta dysproporcja przejawia się przede wszystkim w sile pozycji negocjacyjnej oraz wiedzy (dostępie do informacji). W celu wspomnianego zrównania pozycji przedsiębiorcy i konsumenta na przestrzeni dziesięcioleci wprowadzono szereg regulacji, które z jednej strony nakładają na przedsiębiorców obowiązek pozytywnego działania polegającego m.in. na odpowiednim poinformowaniu konsumenta, a z drugiej zabraniają stosowania niedozwolonych postanowień umownych, czy nieuczciwych praktyk rynkowych. Uchybienia w powyższym zakresie mogą przynosić przedsiębiorcom poważne konsekwencje. Celem wykładu było przedstawienie błędów popełnianych przez instytucje finansowe w relacjach z konsumentami, piętnowanych obecnie i w przeszłości przez sądy, Rzecznika Finansowego, czy Prezesa Urzędu Konkurencji i Konsumentów, a na poziomie Unii Europejskiej przez Trybunał Sprawiedliwości. Należy przy tym pamiętać, że ochrona konsumenta nie oznacza jego faworyzowania, a zapewnienie prawidłowej realizacji wymogów w tym zakresie służy długofalowym interesom nie tylko konsumentów, ale i przedsiębiorców.

Badanie adekwatności stanowi jedno z kluczowych narzędzi ochrony inwestora. Ma ono dać odpowiedź na pytanie, czy wiedza i doświadczenie inwestora są wystarczające, aby zdawał on sobie sprawę z ryzyka, które wiąże się z produktem inwestycyjnym lub usługą inwestycyjną. W przypadku, gdy wiedza lub doświadczenie inwestora są niewystarczające (produkt lub usługa są dla inwestora nieadekwatne) firma inwestycyjna powinna go o tym ostrzec.

Do 30 września 2020 roku prawie każda spółka z siedzibą w Polsce, która wyemitowała akcje (akcyjna lub komandytowo-akcyjna) zobowiązana jest zawrzeć umowę o prowadzenie rejestru akcjonariuszy lub umowę o rejestrację akcji w depozycie papierów wartościowych. Do prowadzenia rejestru akcjonariuszy uprawnione są m.in. domy maklerskie.

Powyższe zastrzeżenie, że obowiązek zawarcia stosownej umowy dotyczy prawie każdej spółki wynika ze zmiany wprowadzonej ustawą z dnia 19 czerwca 2020 roku o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID-19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem COVID-19 (Dz. U. z 2020 r. poz. 1086). Odracza ona ww. obowiązek dla spółek w upadłości.